Τουρκία - Ισραήλ: Η Χαμάς και η επαναπροσέγγιση που «ναυάγησε» στα ερείπια της Γάζας

Το βέτο του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν στην παρουσία του Μπένιαμιν Νετανιάχου στην σύνοδο κορυφής για την ειρήνη στη Γάζα στο Σαρμ Ελ Σέιχ, αποτυπώνει με τον πλέον εμφατικό τρόπο τις τραυματισμένες σχέσεις Τουρκίας - Ισραήλ μετά την 7η Οκτωβρίου 2023.

Η μακροχρόνια διπλωματική κρίση Τουρκίας - Ισραήλ περνά από νέα φάση έντασης. Παρά τις ελπίδες για κατάπαυση του πυρός στη Γάζα, το ερώτημα παραμένει: μπορεί να υπάρξει πραγματική αποκατάσταση στις σχέσεις των δύο χωρών;

Από τη Νέα Υόρκη του 2023 στα ερείπια της Γάζας 

Μόλις λίγους μήνες πριν την έκρηξη της βίας στη Γάζα τον Σεπτέμβριο του 2023, ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν και ο Μπενιαμίν Νετανιάχου αντάλλασσαν χειραψίες στη Νέα Υόρκη.

Οι δύο ηγέτες μιλούσαν για «νέα εποχή» και αμοιβαίες επισκέψεις υψηλού επιπέδου. Σήμερα, οι ελπίδες αυτές φαίνονται μακρινές.

Η τουρκοϊσραηλινή σχέση, ήδη εύθραυστη από το 2010 και το επεισόδιο του Mavi Marmara, μπήκε σε νέο κύκλο έντασης μετά την τρομοκρατική επίθεση της Χαμάς στις 7 Οκτωβρίου 2023 και τη σκληρή στρατιωτική απάντηση του Ισραήλ. Η Άγκυρα, αρχικά μετριοπαθής, προσφέρθηκε να μεσολαβήσει, όμως καθώς οι επιχειρήσεις στη Γάζα κλιμακώνονταν και η Χαμάς ενισχυόταν  σε επίπεδο ρητορικής από την τουρκική πλευρά, οι σχέσεις οδηγήθηκαν σε πλήρη ψυχρότητα.

Η τελευταία επίσημη επαφή του Ταγίπ Ερντογάν με ανώτατο αξιωματούχο του Ισραήλ πραγματοποιήθηκε τηλεφωνικά με τον Ισραηλινό πρόεδρο Ισαακ Χέρτσογκ,

Σύμφωνα με την τότε  ανακοίνωση της τουρκικής προεδρίας, ο Ερντογάν τόνισε στον Χέρτσογκ ότι οποιεσδήποτε ενέργειες "πλήττουν αδιακρίτως τον λαό της Γάζας" θα εντείνουν τα δεινά και θα κλιμακώσουν περαιτέρω τη βία στην περιοχή, απευθύνοντας έκκληση για αυτοσυγκράτηση.

Διακοπή εμπορίου και νομικές κινήσεις 

Στις 2 Μαΐου 2024, η Τουρκία ανακοίνωσε την πλήρη αναστολή διμερούς εμπορίου με το Ισραήλ, εξαιρώντας μόνο τα Παλαιστινιακά Εδάφη. Παράλληλα, υπέβαλε αίτηση παρέμβασης στο Διεθνές Δικαστήριο στη διαδικασία για γενοκτονία κατά του Ισραήλ  μια πρωτοβουλία με ισχυρό συμβολισμό.

Η Άγκυρα κηρύσσει ημέρα πένθους μετά τη δολοφονία του πολιτικού ηγέτη της Χαμάς, Ισμαήλ Χανίγιε, και κρατά ανοιχτούς διαύλους επικοινωνίας με την ισλαμιστική οργάνωση, παρά τις επικρίσεις της Δύσης.

Το Ισραήλ, από την πλευρά του, αντιδρά έντονα στις τοποθετήσεις του Ερντογάν, ιδίως στη δήλωσή του ότι «η Χαμάς δεν είναι τρομοκρατική οργάνωση, αλλά κίνημα αντίστασης, χαρακτηρίζοντας την μάλιστα και ως εμπροσθοφυλακή της Ανατολίας.

Την ίδια στιγμή ο Τούρκος πρόεδρος στο σύνολο σχεδόν των δημόσιων παρεμβάσεων του συγκρίνει τον πρωθυπουργό του Ισραήλ με τον Χίτλερ, χαρακτηρίζοντας τον ως χασάπη της Γάζας.

«Επόμενος στόχος του Ισραήλ η Τουρκία»

Την 1η Οκτωβρίου του 2024, με αφορμή την έναρξη των εργασιών της τουρκικής εθνοσυνέλευσης, στον απόηχο της επίθεσης του Ισραήλ στο  Λίβανο, ο Τούρκος πρόεδρος προχώρησε σε μια τοποθέτηση που προκάλεσε αίσθηση και έκτοτε αποτέλεσε αντικείμενο συζήτησης στη δημόσια σφαίρα της Τουρκίας.

Ο Ερντογάν προειδοποίησε ότι οι ενέργειες του Ισραήλ δεν περιορίζονται στην Παλαιστίνη και τον Λίβανο, λέγοντας ότι η ισραηλινή κυβέρνηση εφαρμόζει μία επεκτατική πολιτική που θα μπορούσε τελικά να απειλήσει και την εδαφική ακεραιότητα της Τουρκίας: «Καθοδηγούμενη από την αυταπάτη της «Γης της Επαγγελίας», η ισραηλινή κυβέρνηση, μετά την Παλαιστίνη και τον Λίβανο, θα βάλει στο στόχαστρο την πατρίδα μας».

Η κρίση δεν περιορίζεται στο Παλαιστινιακό

Μετά την συμφωνία  για κατάπαυση του πυρός και εκεχειρία  ανάμεσα σε Ισραήλ και Χαμάς, με την Τουρκία να διατηρεί τον ρόλο παρατηρητή της συμφωνίας, εγείρεται το ερώτημα: Μπορεί αυτό να φέρει και διπλωματική αποκλιμάκωση μεταξύ Άγκυρας και Τελ Αβίβ;

Οι αναλυτές είναι επιφυλακτικοί. Ο Χαϊντάρ Ορούτς, ειδικός σε θέματα Μέσης Ανατολής τονίζει πως η κρίση έχει ξεπεράσει τα όρια του Παλαιστινιακού, με συγκρουόμενα συμφέροντα στη Συρία, την Ανατολική Μεσόγειο και τις σχέσεις με τις ΗΠΑ. Ο ίδιος υποστηρίζει ότι «δεν υπάρχει επιστροφή στην ομαλότητα χωρίς λογοδοσία του Ισραήλ για εγκλήματα πολέμου».

Ιδιαίτερα στη Συρία υπάρχουν αντικρουόμενα συμφέροντα με τις δυο χώρες να αυξήσουν την επιρροή τους στην χώρα μετά την πτώση του καθεστώτος Άσαντ. Η Άγκυρα μάλιστα έχοντας στενούς δεσμούς με τον Σύρο πρόεδρο Αλ Σάρα, προχωράει στην στρατιωτική συνεργασία με το νέο καθεστώς της Δαμασκού, γεγονός που μόνο θετικά δεν βλέπει το Ισραήλ το οποίο σύμφωνα με πρόσφατες αναφορές χτύπησε αποθήκες σε πόλεις στη Συρία που βρίσκεται στρατιωτικός εξοπλισμός από την Τουρκία

Αντίστοιχα, η Gallia Lindenstrauss από το Ινστιτούτο Μελετών Εθνικής Ασφάλειας στο Τελ Αβίβ, αναφέρει ότι ακόμα και με τερματισμό των επιχειρήσεων, η εμπιστοσύνη έχει χαθεί. Το ισραηλινό κοινό, όπως λέει, θεωρεί τη στάση της Τουρκίας «προδοσία».

Οικονομία και πολιτική σε αντιπαράθεση

Παρά την ψυχρότητα, οι εμπορικοί δεσμοί αν και τυπικά ανύπαρκτοι από τον Μάιο του 2024, παραμένουν σημαντικοί για την Άγκυρα, ειδικά στο πλαίσιο μελλοντικής ανοικοδόμησης της Γάζας. Αναλυτές θεωρούν ότι η Τουρκία χρειάζεται ένα επίπεδο επαφής με το Ισραήλ, ακόμη κι αν αυτό δεν μεταφράζεται σε φιλικές σχέσεις.

Ο Αναπληρωτής Καθηγητής Ιλκίμ Μπουκέ Οκγιάρ σημειώνει: «Η Τουρκία δεν μπορεί, είτε το θέλει είτε όχι, να βγει εντελώς εκτός της γραμμής ΗΠΑ–Ισραήλ. Ο Νετανιάχου το γνωρίζει αυτό».

Αξίζει να σημειωθεί πάντως ότι ακόμη και την περίοδο των τεταμένων διπλωματικών σχέσεων ανάμεσα στις δυο χώρες, οι μυστικές υπηρεσίες εκατέρωθεν διατηρούσαν διαύλους επικοινωνίας.

Το μέλλον: Απαισιοδοξία, αλλά και περιθώριο αλλαγών

Εάν επιτευχθεί βιώσιμη εκεχειρία στη Γάζα και υπάρξει νέα ηγεσία είτε στην Τουρκία είτε στο Ισραήλ, οι διπλωματικοί ορίζοντες ίσως ανοίξουν ξανά. Προς το παρόν, όμως, οι σχέσεις παραμένουν στον πάγο.

Όπως λέει ο Ορούτς: «Με τις παρούσες πολιτικές ηγεσίες, η επαναφορά των τουρκοϊσραηλινών σχέσεων είναι εξαιρετικά απίθανη. Αλλά σε έναν κόσμο που αλλάζει γρήγορα, τίποτα δεν είναι μόνιμο».

 Εν κατακλείδι, ακόμη κι αν ο ήχος των όπλων στη Γάζα σιγήσει οριστικά  η επόμενη μέρα για τις σχέσεις Άγκυρας – Τελ Αβίβ θα χρειαστεί πολιτική βούληση, γεωπολιτικές μετατοπίσεις και κυρίως αποκατάσταση εμπιστοσύνης. Κι αυτά σπανίως χτίζονται σε μια μέρα.